น้ำกระท่อม: ความรู้ทางการแพทย์และกฎหมายที่ประชาชนควรรู้

น้ำกระท่อม: ความรู้ทางการแพทย์และกฎหมายที่ประชาชนควรรู้

น้ำกระท่อมเป็นเครื่องดื่มที่ได้จากการนำใบของพืชกระท่อม (Mitragyna speciosa) มาต้มกับน้ำ โดยกระท่อมเป็นพืชพื้นถิ่นที่พบได้ในหลายพื้นที่ของประเทศไทย โดยเฉพาะภาคใต้ มีการใช้ในวิถีชีวิตของประชาชนมาเป็นเวลานาน ทั้งเพื่อบรรเทาความเหนื่อยล้า เพิ่มความกระฉับกระเฉง และลดอาการปวดบางชนิด

สารสำคัญที่พบในใบกระท่อม ได้แก่ ไมทราไจนีน (Mitragynine) และ 7-Hydroxymitragynine ซึ่งออกฤทธิ์ต่อระบบประสาทส่วนกลางและตัวรับโอปิออยด์ (Opioid Receptors) ในสมอง จึงส่งผลต่อความรู้สึก การรับรู้ความเจ็บปวด และอารมณ์ของผู้ใช้

กระท่อมมีผลต่อร่างกายอย่างไร?

ผลของกระท่อมขึ้นอยู่กับปริมาณที่ได้รับ

1. เมื่อได้รับในปริมาณน้อย ผู้ใช้มักมีอาการ

• รู้สึกตื่นตัว
• ลดความเหนื่อยล้า
• มีสมาธิมากขึ้น
• เพิ่มความสามารถในการทำงานที่ใช้แรง

ด้วยเหตุนี้ ในอดีตแรงงานบางกลุ่มจึงนิยมเคี้ยวใบกระท่อมหรือดื่มน้ำกระท่อมระหว่างการทำงาน

2. เมื่อได้รับในปริมาณมาก อาจทำให้เกิด

• ง่วงซึม
• รู้สึกผ่อนคลาย
• ระงับอาการปวด
• คลื่นไส้ อาเจียน
• เวียนศีรษะ
• ท้องผูก

ในบางรายอาจเกิดภาวะกดระบบประสาทส่วนกลาง โดยเฉพาะเมื่อใช้ร่วมกับแอลกอฮอล์ ยานอนหลับ หรือยาเสพติดชนิดอื่น

ประโยชน์ทางการแพทย์ของกระท่อม

ปัจจุบันนักวิจัยทั่วโลกให้ความสนใจศึกษาสารไมทราไจนีนอย่างมาก เนื่องจากมีศักยภาพในการพัฒนาเป็นยาทางการแพทย์ในอนาคต ประโยชน์ที่กำลังอยู่ระหว่างการศึกษา ได้แก่

1. การบรรเทาอาการปวด

สารไมทราไจนีนสามารถออกฤทธิ์ต่อระบบรับความเจ็บปวดคล้ายยาในกลุ่มโอปิออยด์ แต่มีโครงสร้างแตกต่างจากมอร์ฟีน จึงอาจเป็นแนวทางในการพัฒนายาแก้ปวดรูปแบบใหม่ในอนาคต

2. การช่วยลดอาการถอนสารเสพติดกลุ่มโอปิออยด์

มีงานวิจัยบางส่วนพบว่ากระท่อมอาจช่วยลดอาการถอนยาในผู้ติดโอปิออยด์ได้ อย่างไรก็ตาม ยังไม่มีหลักฐานเพียงพอที่จะรับรองให้ใช้เป็นมาตรฐานการรักษา

3. ฤทธิ์ต้านการอักเสบและต้านอนุมูลอิสระ

การศึกษาในห้องปฏิบัติการพบว่ากระท่อมอาจมีคุณสมบัติลดการอักเสบและต้านอนุมูลอิสระ แต่ยังต้องมีการศึกษาทางคลินิกเพิ่มเติมในมนุษย์

ความเสี่ยงและผลข้างเคียงของน้ำกระท่อม

แม้กระท่อมจะเป็นพืชธรรมชาติ แต่ไม่ได้หมายความว่าปลอดภัยเสมอไป ผลข้างเคียงที่พบได้ ได้แก่

• คลื่นไส้
• อาเจียน
• ปากแห้ง
• ท้องผูก
• ใจสั่น
• เวียนศีรษะ
• ง่วงนอน
• เบื่ออาหาร

ในผู้ที่ใช้เป็นประจำเป็นเวลานาน อาจเกิดภาวะพึ่งพาสาร (Dependence) ได้

การติดน้ำกระท่อมและอาการถอน

ผู้ที่ดื่มน้ำกระท่อมเป็นประจำทุกวันอาจเกิดการปรับตัวของร่างกาย ทำให้ต้องใช้ในปริมาณมากขึ้นเพื่อให้ได้ผลเช่นเดิม เมื่อหยุดดื่มกะทันหัน อาจเกิดอาการถอน เช่น

• ปวดเมื่อยตามร่างกาย
• กระสับกระส่าย
• หงุดหงิดง่าย
• นอนไม่หลับ
• น้ำมูกไหล
• เบื่ออาหาร
• วิตกกังวล

อาการมักไม่รุนแรงเท่าการถอนเฮโรอีนหรือมอร์ฟีน แต่สามารถส่งผลกระทบต่อคุณภาพชีวิตและการทำงานได้

อันตรายจากน้ำกระท่อมปรุงแต่ง

ปัจจุบันปัญหาสำคัญไม่ได้เกิดจากกระท่อมเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจากการนำไปผสมกับสารอื่น เช่น

• ยาแก้ไอ
• ยาแก้แพ้
• ยาคลายกังวล
• เครื่องดื่มชูกำลัง
• แอลกอฮอล์

การผสมดังกล่าวอาจเพิ่มความเสี่ยงต่อ

• หมดสติ
• ชัก
• ภาวะกดการหายใจ
• ภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะ
• เสียชีวิต

สถานะทางกฎหมายของกระท่อมในประเทศไทย

ประเทศไทยได้ประกาศปลดพืชกระท่อมออกจากบัญชียาเสพติดให้โทษเมื่อปี พ.ศ. 2564 และมีการบังคับใช้พระราชบัญญัติพืชกระท่อม พ.ศ. 2565 ปัจจุบันประชาชนสามารถ

• ปลูกกระท่อมได้
• ครอบครองได้
• บริโภคได้
• ซื้อขายใบกระท่อมได้

โดยไม่ถือเป็นความผิดเกี่ยวกับยาเสพติด

ข้อจำกัดทางกฎหมายที่ยังคงมีอยู่

แม้กระท่อมจะถูกกฎหมายแล้ว แต่ยังมีข้อกำหนดสำคัญ ได้แก่

1. ห้ามขายให้

• ผู้มีอายุต่ำกว่า 18 ปี
• หญิงตั้งครรภ์
• หญิงให้นมบุตร

2. ห้ามโฆษณาในลักษณะที่ชักจูงให้บริโภคเกินสมควร

3. ผลิตภัณฑ์แปรรูปต้องอยู่ภายใต้กฎหมายอาหาร

หากมีการผลิตน้ำกระท่อมบรรจุขวดหรือผลิตภัณฑ์พร้อมดื่มเพื่อจำหน่าย จะต้องปฏิบัติตามกฎหมายอาหารและข้อกำหนดของสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) เช่น

• มาตรฐานการผลิต
• ความปลอดภัยของผลิตภัณฑ์
• การแสดงฉลาก
• การขออนุญาตตามที่กฎหมายกำหนด

ดังนั้น การต้มน้ำกระท่อมขายโดยไม่มีการควบคุมมาตรฐานหรือไม่ได้รับอนุญาตตามกฎหมายอาหาร อาจมีความผิดตามกฎหมายได้ แม้ว่าตัวพืชกระท่อมจะไม่ใช่ยาเสพติดแล้วก็ตาม

ใครควรหลีกเลี่ยงการดื่มน้ำกระท่อม?

ควรหลีกเลี่ยงหรือปรึกษาแพทย์ก่อนใช้ในกรณีต่อไปนี้

• เด็กและวัยรุ่น
• หญิงตั้งครรภ์
• หญิงให้นมบุตร
• ผู้ป่วยโรคตับ
• ผู้ป่วยโรคหัวใจ
• ผู้ป่วยโรคไต
• ผู้มีโรคทางจิตเวช

ผู้ที่รับประทานยานอนหลับ ยาคลายกังวล หรือยาแก้ปวดกลุ่มโอปิออยด์

น้ำกระท่อมเป็นผลิตภัณฑ์จากพืชธรรมชาติที่มีสารออกฤทธิ์ต่อระบบประสาทและกำลังได้รับความสนใจในวงการแพทย์จากศักยภาพด้านการระงับปวดและการพัฒนายาในอนาคต อย่างไรก็ตาม การใช้กระท่อมยังมีความเสี่ยงต่อผลข้างเคียง การพึ่งพาสาร และอันตรายจากการใช้ร่วมกับสารอื่น

ในด้านกฎหมาย ประเทศไทยได้ปลดกระท่อมออกจากบัญชียาเสพติดแล้ว ประชาชนสามารถปลูกและบริโภคได้ตามกฎหมาย แต่การผลิตและจำหน่ายผลิตภัณฑ์แปรรูปยังต้องอยู่ภายใต้การกำกับดูแลของกฎหมายอาหารและสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา เพื่อความปลอดภัยของผู้บริโภคและการใช้กระท่อมอย่างเหมาะสมในสังคมไทย