อาการโรคพิษสุนัขบ้าในสุนัขและแมว สังเกตอย่างไร

อาการโรคพิษสุนัขบ้าในสุนัขและแมว สังเกตอย่างไร

โรคพิษสุนัขบ้า หรือ Rabies เป็นโรคติดเชื้อไวรัสที่เกิดได้ในสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม รวมถึงสุนัขและแมว เมื่อเชื้อเข้าสู่ระบบประสาทส่วนกลางจะทำให้เกิดสมองอักเสบและความผิดปกติของระบบประสาท โรคจะดำเนินอย่างรวดเร็ว และเมื่อสัตว์เริ่มแสดงอาการแล้วแทบทั้งหมดจะเสียชีวิต

สิ่งสำคัญคือ สัตว์ที่ติดเชื้อไม่ได้จำเป็นต้อง “ดุร้าย น้ำลายฟูมปาก” ทุกตัว บางตัวกลับซึม ไม่กัด และมีอาการอัมพาตเป็นอาการเด่น จึงไม่ควรใช้ความดุหรือความเชื่องเพียงอย่างเดียวตัดสินว่าสัตว์มีโรคพิษสุนัขบ้าหรือไม่

อาการสำคัญของโรคพิษสุนัขบ้าในสัตว์

Rabies virus ทำให้เกิด acute encephalitis อาการที่พบได้ในสัตว์ ได้แก่ พฤติกรรมเปลี่ยนไปอย่างเฉียบพลัน ซึม เบื่ออาหาร เดินเซ อ่อนแรง อัมพาต ชัก กลืนลำบาก น้ำลายมาก และอาจมีความก้าวร้าวผิดปกติ

อาการที่มีประโยชน์ในการสงสัยโรคมากคือ พฤติกรรมที่เปลี่ยนไปอย่างเฉียบพลันร่วมกับอัมพาตที่ดำเนินมากขึ้นโดยไม่มีสาเหตุชัดเจน

ในทางคลินิกมักอธิบายอาการเป็น 3 ระยะ ได้แก่

แต่สัตว์แต่ละตัวไม่ได้แสดงครบทุกระยะ และระยะต่าง ๆ สามารถซ้อนทับกันได้

1.ระยะ prodromal phase พฤติกรรมของสุนัขหรือแมวอาจเปลี่ยนไป

จุดที่ประชาชนควรสังเกตคือ “สัตว์ไม่เหมือนเดิม”

ตัวอย่างเช่น

สุนัขที่เคยเป็นมิตรอาจหงุดหงิดหรือก้าวร้าว ในทางกลับกันสัตว์ที่ปกติระแวงคนอาจมีพฤติกรรมเปลี่ยนไปผิดปกติได้

2. ระยะ excitative phase หรือ โรคพิษสุนัขบ้าแบบดุร้าย หรือ Furious Rabies

นี่คือภาพของโรคพิษสุนัขบ้าที่ประชาชนคุ้นเคยมากที่สุดสัตว์มีภาวะ hyperexcitability หรือระบบประสาทตื่นตัวผิดปกติ อาจกระวนกระวาย หงุดหงิด ตอบสนองต่อสิ่งกระตุ้นมากกว่าปกติ และแสดงความก้าวร้าวอย่างผิดธรรมชาติสุนัขอาจพยายามกัดคน สัตว์ หรือสิ่งของรอบตัวแม้ได้รับสิ่งกระตุ้นเพียงเล็กน้อย สัตว์อาจเดินหรือวิ่งอย่างไร้จุดหมาย และมีการเปลี่ยนแปลงของเสียงร้องร่วมด้วยเมื่อโรคดำเนินต่อไปจะเริ่มมีความผิดปกติของระบบประสาท เช่น

• เดินเซและการทรงตัวผิดปกติ
• กลืนลำบาก
• น้ำลายไหลมาก
• กล้ามเนื้ออ่อนแรง
• อัมพาต
• ชัก
• ล้มลงและเสียชีวิต

กรมปศุสัตว์ระบุว่า หลังสัตว์เริ่มแสดงอาการ โรคสามารถดำเนินไปจนเสียชีวิตภายในประมาณ 2–7 วัน

3.ระยะที่ paralytic phaseหรือ โรคพิษสุนัขบ้าแบบซึม

แบบซึม หรือที่เรียกว่า dumb/paralytic rabies เป็นรูปแบบที่ประชาชนอาจมองข้ามได้ง่าย เพราะสัตว์ไม่จำเป็นต้องดุร้ายหรือวิ่งไล่กัดระยะตื่นเต้นอาจสั้นมากจนเจ้าของไม่ทันสังเกต จากนั้นอาการอัมพาตจะเด่นขึ้นอย่างรวดเร็วอาจพบสัตว์ซึม อ่อนแรง เดินไม่มั่นคง ขาหลังอ่อนแรง น้ำลายไหล กลืนอาหารหรือน้ำลำบาก และเกิด progressive paralysis

โดยเฉพาะในสุนัข การเป็นอัมพาตของกล้ามเนื้อที่เกี่ยวข้องกับขากรรไกรและการกลืนสามารถทำให้เกิดลักษณะ ขากรรไกรตก ปากอ้า กลืนไม่ได้ และน้ำลายไหล ได้บางครั้งเจ้าของอาจเข้าใจผิดว่า “กระดูกติดคอ” หรือมีสิ่งแปลกปลอมอยู่ในปากและพยายามใช้มือล้วงตรวจ ซึ่งอาจทำให้สัมผัสน้ำลายของสัตว์โดยตรงและเพิ่มความเสี่ยงต่อการได้รับเชื้อ

ดังนั้น หากสัตว์มีอาการกลืนลำบาก น้ำลายไหล ปากหรือขากรรไกรผิดปกติร่วมกับพฤติกรรมหรือระบบประสาทเปลี่ยนแปลง ไม่ควรใช้มือเปล่าล้วงเข้าไปในปากสัตว์

แมวเป็นพิษสุนัขบ้ามีอาการอย่างไร

แมวสามารถติด Rabies virus ได้เช่นเดียวกับสุนัข และอาการทางระบบประสาทโดยหลักคล้ายกัน แต่รายละเอียดบางอย่างอาจแตกต่างงานทบทวนโรคติดเชื้อในแมวรายงานว่า ใน furious form แมวอาจมี พฤติกรรมผิดปกติ ก้าวร้าว กระวนกระวาย กล้ามเนื้อสั่น อ่อนแรง หรือการเคลื่อนไหวไม่ประสานกัน และอาจกัดหรือข่วนโดยไม่มีสิ่งกระตุ้นตามปกติแมวบางตัวมีเสียงร้องมากขึ้นหรือเสียงเปลี่ยนไป เมื่อโรคลุกลามจะเกิด progressive paralysis ตามด้วย coma และเสียชีวิตได้อย่างรวดเร็ว

ดังนั้นแมวที่เป็น Rabies ไม่จำเป็นต้องมีเพียงภาพของ “แมวดุ” แต่อาจเริ่มจากพฤติกรรมเปลี่ยนไปอย่างผิดปกติ แล้วตามด้วยความผิดปกติของการเดินและอัมพาต

สุนัขหรือแมวกัดคนแล้วดูปกติ หมายความว่าไม่มีเชื้อหรือไม่

ไม่สามารถสรุปจากการมองสัตว์เพียงครั้งเดียวได้ ประเด็นสำคัญคือ Rabies virus สามารถพบในน้ำลายของสุนัขและแมวที่ติดเชื้อได้ ก่อนที่จะเริ่มแสดงอาการทางคลินิกหลายวัน

ด้วยเหตุนี้ หากสุนัขหรือแมวที่ดูแข็งแรงกัดหรือข่วนคนและสามารถติดตามสัตว์ได้ จึงมีหลักการกักและสังเกตสัตว์เป็นเวลา 10 วัน ภายใต้แนวทางของหน่วยงานสาธารณสุข/สัตวแพทย์

อย่างไรก็ตาม ผู้ถูกกัดหรือข่วนไม่ควรรอให้สัตว์แสดงอาการก่อนจึงไปพบแพทย์ โดยเฉพาะในพื้นที่ที่ยังมีโรคพิษสุนัขบ้า ควรล้างแผลทันทีและเข้ารับการประเมินความเสี่ยงเพื่อพิจารณาการป้องกันหลังสัมผัสเชื้อ

สัญญาณเตือนที่เจ้าของสัตว์ไม่ควรมองข้าม

ควรสงสัยและหลีกเลี่ยงการสัมผัสน้ำลายของสุนัขหรือแมวที่มี พฤติกรรมเปลี่ยนไปอย่างเฉียบพลันโดยไม่มีสาเหตุชัดเจน ร่วมกับอาการทางระบบประสาท เช่น เดินเซ อ่อนแรง ขาหลังไม่มีแรง กลืนลำบาก น้ำลายมาก ขากรรไกรตก เสียงเปลี่ยน ชัก หรืออัมพาตที่เพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ

หากสัตว์มีอาการดังกล่าว ไม่ควรจับปาก ล้วงคอ หรือสัมผัสน้ำลายด้วยมือเปล่า และควรติดต่อสัตวแพทย์หรือหน่วยงานที่เกี่ยวข้องเพื่อดำเนินการอย่างเหมาะสม