โรคพิษสุนัขบ้า( Rabies ) ติดต่อจากสัตว์อะไร?

โรคพิษสุนัขบ้า( Rabies ) ติดต่อจากสัตว์อะไร?

โรคพิษสุนัขบ้า หรือ Rabies เป็นโรคติดเชื้อไวรัสที่ส่งผลต่อระบบประสาทส่วนกลาง แม้ชื่อภาษาไทยจะเรียกว่า “โรคพิษสุนัขบ้า” แต่ความจริงแล้วไม่ได้เกิดจากสุนัขเพียงชนิดเดียว สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมหลายชนิดสามารถติดเชื้อและแพร่เชื้อมาสู่คนได้

สิ่งที่ทำให้โรคนี้มีความสำคัญอย่างมากคือ เมื่อผู้ป่วยเริ่มมีอาการทางระบบประสาทแล้ว โรคพิษสุนัขบ้ามีอัตราการเสียชีวิตเกือบ 100% แต่ในทางกลับกัน หากได้รับการดูแลบาดแผลและวัคซีนป้องกันโรคพิษสุนัขบ้าอย่างถูกต้องก่อนเกิดอาการ โรคนี้สามารถป้องกันได้

โรคพิษสุนัขบ้าเกิดจากอะไร

โรคพิษสุนัขบ้าเกิดจากเชื้อ Rabies virus (RABV) ซึ่งอยู่ในกลุ่ม Lyssavirus เชื้อมีความสามารถในการเข้าสู่ระบบประสาท หลังได้รับเชื้อจากสัตว์ เชื้อจะเข้าสู่เนื้อเยื่อบริเวณบาดแผล จากนั้นสามารถเข้าสู่เส้นประสาทส่วนปลายและเคลื่อนที่ย้อนตามเส้นประสาทเข้าสู่ไขสันหลังและสมอง

เมื่อเชื้อเข้าสู่ระบบประสาทส่วนกลางและผู้ป่วยเริ่มแสดงอาการแล้ว การรักษาให้หายยังทำได้ยากมาก ดังนั้นหัวใจสำคัญของการลดการเสียชีวิตจากโรคพิษสุนัขบ้าจึงอยู่ที่การป้องกันหลังสัมผัสเชื้อ หรือ Post-Exposure Prophylaxis (PEP)

สัตว์ที่สามารถแพร่เชื้อของโรคพิษสุนัขบ้าคืออะไร

สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมหลายชนิดสามารถติดเชื้อ Rabies virus ได้ แต่ความสามารถในการรักษาวงจรของเชื้อในธรรมชาติแตกต่างกันตามชนิดสัตว์และพื้นที่ทางภูมิศาสตร์

1.สุนัข แหล่งแพร่โรคพิษสุนัขบ้าที่สำคัญต่อมนุษย์

ในระดับโลก สุนัขยังเป็นสัตว์ที่มีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการเกิดโรคพิษสุนัขบ้าในมนุษย์ โดยเฉพาะประเทศที่ยังมี dog-mediated rabies การแพร่เชื้อส่วนใหญ่เกิดจากน้ำลายของสัตว์ที่ติดเชื้อ โดยเฉพาะเมื่อถูกกัด เชื้อในน้ำลายจึงเข้าสู่บาดแผลโดยตรง

นอกจากนี้ การถูกข่วนจนผิวหนังแตก หรือการที่น้ำลายของสัตว์ต้องสงสัยสัมผัสเยื่อบุตา ปาก จมูก หรือบาดแผล ก็เป็น exposure ที่ต้องได้รับการประเมินเช่นกัน

ดังนั้นการประเมินความเสี่ยงจึงไม่ควรถามเพียงว่า “ถูกกัดหรือไม่” แต่ควรประเมินทั้งชนิดสัตว์ ลักษณะการสัมผัส ตำแหน่งและความรุนแรงของบาดแผล รวมถึงความสามารถในการติดตามสัตว์

2.แมวเป็นโรคพิษสุนัขบ้าได้หรือไม่

แมวสามารถติดเชื้อ Rabies virus และแพร่เชื้อสู่คนได้เช่นเดียวกับสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมชนิดอื่น

แม้แมวอาจไม่ได้เป็น reservoir หลักของ rabies ในหลายพื้นที่ แต่หากแมวได้รับเชื้อจากสัตว์อื่นแล้วกัดหรือข่วนคนจนเกิดบาดแผล ก็สามารถเกิดความเสี่ยงต่อการรับเชื้อได้

ดังนั้นการถูกแมวกัดหรือข่วนจึงไม่ควรประเมินจากคำว่า “เป็นแมวบ้าน” เพียงอย่างเดียว แต่ควรพิจารณาประวัติวัคซีนของสัตว์ พฤติกรรมผิดปกติ การออกนอกบ้าน การสัมผัสสัตว์อื่น และความสามารถในการกักสังเกตอาการ

3.ค้างคาวกับโรคพิษสุนัขบ้า

ค้างคาวเป็น reservoir ที่มีความสำคัญของ Rabies virus และ lyssaviruses หลายชนิด โดยเฉพาะในบางภูมิภาคของโลก

การสัมผัสค้างคาวมีความสำคัญเนื่องจากรอยกัดอาจมีขนาดเล็กและสังเกตได้ยาก ในพื้นที่ที่มี rabies หรือ lyssavirus ในค้างคาว การสัมผัสค้างคาวโดยตรงจึงควรได้รับการประเมินโดยบุคลากรทางการแพทย์

4.สัตว์ป่าชนิดอื่นสามารถแพร่ Rabies ได้หรือไม่

ได้ สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมในธรรมชาติหลายชนิดสามารถเป็น reservoir ของ rabies ตามพื้นที่ทางภูมิศาสตร์ เช่น

สัตว์ชนิดใดเป็น reservoir สำคัญจะแตกต่างกันไปตามระบบนิเวศและภูมิภาค ดังนั้นข้อมูลจากต่างประเทศไม่ควรนำมาประเมินความเสี่ยงในประเทศไทยโดยตรงโดยไม่พิจารณาระบาดวิทยาในพื้นที่ร่วมด้วย

เชื้อพิษสุนัขบ้าติดต่อจากสัตว์มาสู่คนอย่างไร

เส้นทางสำคัญที่สุดคือ

สัตว์ติดเชื้อ → เชื้ออยู่ในน้ำลาย → กัดหรือสัมผัสบาดแผล/เยื่อบุ → เชื้อเข้าสู่ร่างกาย → เข้าสู่เส้นประสาท → เคลื่อนเข้าสู่ไขสันหลังและสมอง

หลังเข้าสู่สมอง เชื้อสามารถกระจายผ่านเส้นประสาทไปยังอวัยวะต่าง ๆ รวมถึงต่อมน้ำลาย ทำให้สัตว์ที่ติดเชื้อสามารถแพร่เชื้อผ่านน้ำลายต่อไปได้

ถูกสุนัขหรือแมวกัด ต้องสังเกตสัตว์กี่วัน

ในกรณีสุนัข แมว หรือ ferret ที่กัดคนและสามารถติดตามสัตว์ได้ แนวทางสาธารณสุขหลายแห่งใช้หลักการกักและสังเกตสัตว์เป็นเวลา 10 วัน

เหตุผลคือ หากสัตว์มี Rabies virus ในน้ำลายในระดับที่สามารถแพร่เชื้อในวันที่กัด สัตว์ควรแสดงอาการของโรคภายในช่วงเวลาสังเกตดังกล่าว

อย่างไรก็ตาม ผู้ถูกกัดไม่ควรตัดสินใจรอ 10 วันด้วยตนเองก่อนพบแพทย์ เพราะการเริ่มวัคซีนหรือ Rabies Immunoglobulin ขึ้นอยู่กับระดับการสัมผัส ประวัติวัคซีนเดิม ชนิดสัตว์ สถานการณ์ทางระบาดวิทยา และแนวทางที่ใช้ในพื้นที่ หากสัตว์มีอาการผิดปกติหรือตายในระหว่างสังเกต ควรแจ้งเจ้าหน้าที่และพิจารณาส่งตรวจหาเชื้อโดยเร็ว

หากถูกสัตว์กัดควรทำอย่างไร

สิ่งแรกที่ควรทำคือรีบล้างบาดแผลด้วยน้ำและสบู่อย่างทั่วถึงทันที เพื่อลดปริมาณเชื้อบริเวณบาดแผล จากนั้นควรพบแพทย์เพื่อประเมินระดับการสัมผัสและพิจารณาการป้องกันหลังสัมผัสเชื้อ

ผู้ที่ไม่เคยได้รับวัคซีนป้องกันโรคพิษสุนัขบ้ามาก่อน อาจต้องได้รับวัคซีนและในกรณีที่มีข้อบ่งชี้อาจต้องได้รับ Rabies Immunoglobulin ร่วมด้วย ส่วนผู้ที่เคยได้รับวัคซีนครบตามเกณฑ์มาก่อน แนวทางหลังสัมผัสเชื้อจะแตกต่างออกไป

ไม่ควรรอให้มีอาการก่อนจึงมาพบแพทย์ เพราะเมื่อ Rabies เข้าสู่ระยะที่มีอาการทางระบบประสาทแล้ว โรคมีอัตราการเสียชีวิตเกือบ 100%

แม้ชื่อจะเรียกว่า “โรคพิษสุนัขบ้า” แต่สุนัขไม่ใช่สัตว์ชนิดเดียวที่สามารถแพร่เชื้อ Rabies virus สู่มนุษย์ได้ สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมหลายชนิดสามารถติดเชื้อได้ โดยสัตว์ที่มีความสำคัญต่อการคงวงจรของเชื้อแตกต่างกันตามภูมิภาค

สำหรับประชาชน สิ่งสำคัญที่สุดไม่ใช่การพยายามตัดสินด้วยตนเองว่าสัตว์ตัวนั้น “ดูปกติ” หรือ “ไม่น่ามีเชื้อ” แต่คือการล้างแผลทันทีและเข้ารับการประเมินความเสี่ยงอย่างเหมาะสม เพราะโรคพิษสุนัขบ้ามีหลักการสำคัญที่ควรจำไว้ว่า ก่อนมีอาการ เรามีโอกาสป้องกันโรคได้ แต่เมื่อเริ่มมีอาการแล้ว โอกาสเสียชีวิตเกือบ 100%