อาการแพ้อาหาร : กลไก อาการ และการวินิจฉัย

อาการแพ้อาหาร : กลไก อาการ และการวินิจฉัย

อาการแพ้อาหาร คือ ภาวะที่ระบบภูมิคุ้มกันของร่างกายตอบสนองต่อ “โปรตีนในอาหาร” อย่างผิดปกติ แตกต่างจาก ภาวะไม่ทนต่ออาหาร (เช่น การย่อยน้ำตาลแลคโตสไม่ได้) ซึ่งไม่ได้เกี่ยวข้องกับภูมิคุ้มกัน

โรคนี้พบมากขึ้นทั่วโลก โดยเฉพาะในเด็ก แต่ผู้ใหญ่ก็สามารถเกิดได้ และบางรายอาจรุนแรงจนเกิดภาวะแพ้รุนแรงทั้งร่างกาย (อะนาไฟแล็กซิส – anaphylaxis) ซึ่งอาจเป็นอันตรายถึงชีวิต

อาหารที่ก่อแพ้พบบ่อย ได้แก่ นมวัว ไข่ ถั่วลิสง ถั่วเปลือกแข็ง อาหารทะเล ข้าวสาลี และถั่วเหลือง

กลไกการเกิดโรค

อาการแพ้อาหารส่วนใหญ่เป็น ภูมิแพ้ชนิดที่ 1 (ชนิดอิมมูโนโกลบูลินอี – IgE) โดยเกิดเป็น 2 ระยะ

1) ระยะสร้างความไวต่อสารก่อแพ้ (Sensitization phase)

เมื่อร่างกายได้รับอาหารที่แพ้ครั้งแรก

เซลล์นำเสนอแอนติเจน (antigen-presenting cells) จับโปรตีนจากอาหาร

กระตุ้นภูมิคุ้มกันแบบทีเฮลเปอร์ชนิดที่ 2 (Th2)

ร่างกายสร้างแอนติบอดีชนิด IgE จำเพาะต่ออาหารนั้น

IgE ไปจับบนเซลล์แมสต์ (mast cell) และบาซิโอฟิล (basophil)

ผู้ป่วยมักยัง “ไม่เกิดอาการ” ในระยะนี้

2) ระยะได้รับซ้ำ (Re-exposure phase)

เมื่อรับประทานอาหารชนิดเดิมอีกครั้ง จะเกิดอาการแพ้ทันที

สารก่อแพ้จับกับ IgE บนเซลล์แมสต์

เซลล์แตกตัว (degranulation)

หลั่งสารก่ออักเสบ เช่น ฮีสตามีน (histamine) ลิวโคไตรอีน และพรอสตาแกลนดิน

สารเหล่านี้เป็นสาเหตุของอาการแพ้ทั้งหมด

อาการทางคลินิก

มักเกิดภายในไม่กี่นาทีถึงประมาณ 2 ชั่วโมงหลังรับประทานอาหาร

1) ผิวหนัง (พบบ่อยที่สุด)

ลมพิษ

บวมลึกใต้ผิวหนัง (angioedema)

ผื่นแดงคัน

2) ทางเดินอาหาร

คลื่นไส้ อาเจียน

ปวดท้อง

ท้องเสีย

3) ทางเดินหายใจ

น้ำมูกไหล คัดจมูก

หายใจมีเสียงวี้ด

หลอดลมตีบ

4) ระบบไหลเวียนโลหิต

ความดันโลหิตต่ำ

หน้ามืด

ช็อก

ภาวะแพ้รุนแรงทั้งร่างกาย (Anaphylaxis)

เป็นภาวะอันตรายจากการหลั่งสารก่อแพ้จำนวนมากทั่วร่างกาย ทำให้

คอบวม หายใจลำบาก

หลอดเลือดขยายตัว

ระบบไหลเวียนล้มเหลว

ต้องรักษาทันที มิฉะนั้นอาจเสียชีวิต

การวินิจฉัย

อาศัยประวัติร่วมกับการตรวจเฉพาะทาง

1. ทดสอบสะกิดผิวหนัง (Skin prick test)

2. ตรวจเลือดหา IgE จำเพาะต่ออาหาร

การทดสอบรับประทานอาหารภายใต้การดูแลแพทย์ (Oral food challenge — มาตรฐานสูงสุด)

ต้องแยกจาก

1. ภาวะไม่ทนต่ออาหาร เช่น แพ้น้ำตาลแลคโตส

2. อาหารเป็นพิษ

การรักษาและการป้องกัน

หลักสำคัญที่สุดคือ หลีกเลี่ยงอาหารที่แพ้รักษาอาการเฉียบพลัน

ยาต้านฮีสตามีน : อาการไม่รุนแรง

อะดรีนาลีน (epinephrine) : ภาวะแพ้รุนแรง

อาการแพ้อาหารเป็นโรคภูมิแพ้ชนิด IgE ที่เกิดเร็วและอาจรุนแรงถึงชีวิต การวินิจฉัยต้องใช้ประวัติร่วมกับการตรวจเฉพาะทาง การรักษาหลักคือการหลีกเลี่ยงอาหารก่อแพ้และเตรียมพร้อมรับมือภาวะแพ้รุนแรง การให้ความรู้ผู้ป่วยจึงสำคัญอย่างยิ่งต่อการลดการเจ็บป่วยและการเสียชีวิตจากโรคนี้