โรคเลือดจางจากขาดธาตุเหล็ก (Iron Deficiency Anemia)

โรคเลือดจางจากขาดธาตุเหล็ก Iron Deficiency Anemia (IDA)

โรคเลือดจางจากการขาดธาตุเหล็ก (Iron Deficiency Anemia: IDA) เกิดจากร่างกายมีธาตุเหล็กไม่เพียงพอสำหรับสร้าง ฮีโมโกลบิน (Hemoglobin: Hb) ซึ่งทำหน้าที่ลำเลียงออกซิเจน เมื่อขาดธาตุเหล็ก เม็ดเลือดแดงมักมีขนาดเล็กและซีด หรือ Microcytic hypochromic anemia ทำให้เกิดอาการเหนื่อยง่าย อ่อนเพลีย และเวียนศีรษะได้ ภาวะขาดธาตุเหล็กเป็นสาเหตุสำคัญของโรคโลหิตจางทั่วโลก.

ธาตุเหล็กสำคัญอย่างไร?

ธาตุเหล็กประมาณ 65–70% ในร่างกายอยู่ในฮีโมโกลบิน ส่วนหนึ่งสะสมในรูป Ferritin ที่ตับ ม้าม และไขกระดูก มีบทบาทในการสร้างฮีโมโกลบิน การลำเลียงออกซิเจน การสร้างพลังงานของเซลล์ รวมถึงการทำงานของระบบภูมิคุ้มกันและสมอง.

สาเหตุหลัก 4 กลุ่ม

1. สูญเสียเลือดเรื้อรัง ซึ่งเป็นสาเหตุสำคัญในผู้ใหญ่ เช่น ประจำเดือนมามาก เนื้องอกมดลูก แผลในกระเพาะหรือลำไส้ ริดสีดวง ติ่งเนื้อลำไส้ มะเร็งกระเพาะอาหารหรือมะเร็งลำไส้ใหญ่ รวมถึงการใช้ NSAIDs หรือ Aspirin ต่อเนื่อง

2. ได้รับธาตุเหล็กไม่เพียงพอ เช่น ผู้ที่รับประทานอาหารได้น้อย ผู้สูงอายุ หรือผู้รับประทานมังสวิรัติที่วางแผนอาหารไม่เหมาะสม เช่น Celiac disease, H. pylori, IBD หรือหลังผ่าตัดกระเพาะ/ผ่าตัดลดน้ำหนัก

4. ร่างกายต้องการธาตุเหล็กเพิ่มขึ้น เช่น หญิงตั้งครรภ์ หญิงให้นมบุตร เด็กวัยเจริญเติบโต และวัยรุ่น.

อาการที่พบบ่อย

• เหนื่อยง่าย อ่อนเพลีย
• เวียนศีรษะ ใจสั่น หายใจเหนื่อย
• ผิวซีด
• ผมร่วง
• เล็บเปราะหรือเล็บเว้า
• ลิ้นอักเสบ มุมปากแตก

อาการที่ค่อนข้างสัมพันธ์กับการขาดธาตุเหล็ก ได้แก่ Pica เช่น อยากกินน้ำแข็ง ดิน หรือแป้ง และ Restless Legs Syndrome (RLS) หรืออาการขาอยู่ไม่สุข โดยเฉพาะเมื่อ Ferritin ต่ำ.

ตรวจวินิจฉัยอย่างไร?

การตรวจ CBC มักพบ Hb และ Hct ต่ำ, MCV/MCH ต่ำ และ RDW สูง แต่การวินิจฉัยไม่ควรดู Hemoglobin เพียงอย่างเดียว ต้องประเมินธาตุเหล็กสะสมด้วย.

การตรวจ ลักษณะที่มักพบใน IDA

• Ferritin ต่ำ
• Serum Iron ต่ำ
• TIBC สูง
• TSAT มักต่ำกว่า 20%

Ferritin เป็นการตรวจสำคัญสำหรับประเมินธาตุเหล็กสะสม แต่หากมีการอักเสบเรื้อรัง Ferritin อาจสูงได้แม้มีภาวะขาดธาตุเหล็ก จึงต้องแปลผลร่วมกับการตรวจอื่น.

สิ่งสำคัญคือ ต้องหาสาเหตุ

แพทย์จะประเมินเรื่อง ประจำเดือนมาก อุจจาระดำ ถ่ายเป็นเลือด การใช้ NSAIDs การบริจาคเลือด อาหาร และประวัติครอบครัวมะเร็งลำไส้ใหญ่

โดยเฉพาะ ผู้ชายและผู้หญิงหลังหมดประจำเดือน ที่มี IDA โดยไม่มีสาเหตุชัดเจน อาจต้องตรวจ ส่องกล้องกระเพาะอาหาร (EGD) และ ส่องกล้องลำไส้ใหญ่ (Colonoscopy) เพื่อค้นหาภาวะเลือดออก ติ่งเนื้อ แผล หรือมะเร็งทางเดินอาหาร.

การรักษา

เป้าหมายมี 3 อย่าง คือ รักษาสาเหตุ เติมธาตุเหล็ก และติดตามจนระดับ Hb กับธาตุเหล็กสะสมกลับมาเพียงพอ.

ธาตุเหล็กชนิดรับประทาน

ยาที่ใช้ เช่น Ferrous sulfate, Ferrous fumarate และ Ferrous gluconate โดยอาจรับประทานวันละครั้งหรือวันเว้นวันตามคำแนะนำของแพทย์

ควรหลีกเลี่ยงการรับประทานพร้อม ชา กาแฟ นม แคลเซียม และยาลดกรด เพราะอาจลดการดูดซึมธาตุเหล็ก.

ธาตุเหล็กทางหลอดเลือดดำ

แพทย์อาจพิจารณาในผู้ที่รับประทานไม่ได้ ดูดซึมผิดปกติ เสียเลือดต่อเนื่อง ต้องการเพิ่มธาตุเหล็กเร็ว หรือ Hb ไม่ดีขึ้นจากยารับประทาน.

การให้เลือด

ไม่ใช่การรักษาหลักของ IDA ใช้ในบางกรณี เช่น ซีดรุนแรง มีภาวะหัวใจขาดเลือด ความดันไม่คงที่ หรือมีเลือดออกเฉียบพลัน และหลังให้เลือดยังต้องแก้ภาวะขาดธาตุเหล็กต่อ.

การติดตามหลังรักษา

โดยทั่วไป Reticulocyte จะเริ่มเพิ่มภายในประมาณ 7–10 วัน และ Hb ควรเพิ่มประมาณ 1–2 g/dL ภายใน 2–4 สัปดาห์ หาก Hb ไม่เพิ่มตามคาด ต้องประเมินเรื่องการรับประทานยา การเสียเลือดต่อเนื่อง การดูดซึมผิดปกติ หรือทบทวนการวินิจฉัย.

เมื่อ Hb กลับสู่ปกติแล้ว อาจต้องรับประทานธาตุเหล็กต่ออีกประมาณ 3 เดือน เพื่อเติมธาตุเหล็กสะสมและลดโอกาสกลับมาเป็นซ้ำ.

สรุปจำง่าย

ขาดธาตุเหล็ก

• → สร้าง Hemoglobin ลดลง
• → เม็ดเลือดแดงเล็กและซีด
• → เหนื่อยง่าย ซีด เวียนศีรษะ ใจสั่น

การรักษาจึงไม่ใช่เพียง “กินธาตุเหล็กให้หายซีด” แต่ต้องค้นหาว่า ธาตุเหล็กหายไปเพราะอะไร โดยเฉพาะผู้ชายและผู้หญิงหลังหมดประจำเดือน เพราะอาจมีการเสียเลือดเรื้อรังจากระบบทางเดินอาหารที่ต้องได้รับการตรวจหาสาเหตุครับ.