เหล็กในอาหารแตกต่างจากเหล็กที่ใช้ก่อสร้างอย่างไร? ไขข้อสงสัยที่หลายคนเข้าใจผิด

เหล็กในอาหารแตกต่างจากเหล็กที่ใช้ก่อสร้างอย่างไร?

ไขข้อสงสัยที่หลายคนเข้าใจผิด

เมื่อแพทย์บอกว่ามี "ภาวะขาดธาตุเหล็ก" หลายคนอดสงสัยไม่ได้ว่า ธาตุเหล็กในร่างกายคือเหล็กชนิดเดียวกับที่ใช้สร้างบ้าน สร้างสะพาน หรือทำเหล็กเส้นหรือไม่? บางคนถึงกับตั้งคำถามว่า หากร่างกายขาดธาตุเหล็ก สามารถรับประทานเศษเหล็ก ตะปู หรือใช้กระทะเหล็กแทนได้หรือไม่

แม้คำว่า "เหล็ก" จะเป็นธาตุชนิดเดียวกันในทางเคมี แต่ เหล็กที่อยู่ในอาหาร เหล็กในยาเสริมธาตุเหล็ก และเหล็กที่ใช้ในงานก่อสร้าง มีรูปแบบทางเคมีและคุณสมบัติแตกต่างกันอย่างมาก ร่างกายจึงไม่สามารถนำเหล็กที่ใช้ก่อสร้างมาใช้สร้างเม็ดเลือดแดงได้

ธาตุเหล็กคืออะไร?

ธาตุเหล็ก (Iron) เป็นธาตุเคมีที่มีสัญลักษณ์ Fe มาจากคำว่า Ferrum ในภาษาละติน และมีเลขอะตอม 26

ในร่างกายมนุษย์ ธาตุเหล็กเป็นแร่ธาตุจำเป็นที่มีหน้าที่สำคัญ ได้แก่

• สร้างฮีโมโกลบิน (Hemoglobin) ในเม็ดเลือดแดง
• ช่วยลำเลียงออกซิเจนจากปอดไปยังอวัยวะต่าง ๆ
• เป็นส่วนประกอบของไมโอโกลบิน (Myoglobin) ในกล้ามเนื้อ
• ช่วยการทำงานของเอนไซม์หลายชนิด
• มีบทบาทต่อการสร้างพลังงาน การทำงานของสมอง และระบบภูมิคุ้มกัน

ผู้ใหญ่มีธาตุเหล็กสะสมในร่างกายประมาณ 3–4 กรัม โดยประมาณ 65–70% อยู่ในฮีโมโกลบิน

เหล็กในอาหารคืออะไร?

เหล็กที่อยู่ในอาหารไม่ได้อยู่ในรูปของก้อนโลหะ แต่เป็น ไอออนของธาตุเหล็ก (Iron ion) ที่จับอยู่กับสารชีวโมเลกุลต่าง ๆ แบ่งเป็น 2 ชนิด ได้แก่

1. Heme Iron พบในอาหารจากสัตว์ เช่น

• เนื้อวัว
• เนื้อหมู
• ตับ
• ปลา
• อาหารทะเล

เหล็กชนิดนี้เป็นส่วนประกอบของฮีโมโกลบินและไมโอโกลบิน จึงดูดซึมได้ดี โดยร่างกายดูดซึมได้ประมาณ 15–35%

2. Non-heme Iron พบในอาหารจากพืช เช่น

• ผักใบเขียว
• ถั่ว
• ธัญพืช
• เต้าหู้
• งา

แล้วเหล็กที่ใช้ก่อสร้างคืออะไร?

เหล็กที่ใช้ทำโครงสร้างอาคาร เป็น โลหะเหล็ก (Metallic Iron; Fe⁰)

เหล็กชนิดนี้อยู่ในรูปของโลหะแข็ง มีความแข็งแรงสูง และมักผสมกับคาร์บอนหรือโลหะอื่นเพื่อเพิ่มความแข็งแรงและทนต่อการกัดกร่อน เช่น เหล็กกล้า (Steel) หรือสเตนเลส (Stainless Steel)

ร่างกายของมนุษย์ ไม่สามารถดูดซึมเหล็กโลหะในรูปนี้ได้

ทำไมร่างกายจึงใช้เหล็กก่อสร้างไม่ได้?

การดูดซึมธาตุเหล็กเกิดขึ้นที่ลำไส้เล็กส่วนต้น (Duodenum) เซลล์ของลำไส้สามารถดูดซึมได้เฉพาะธาตุเหล็กที่อยู่ในรูป

• Fe²⁺ (Ferrous iron)
• Fe³⁺ (Ferric iron)

ซึ่งละลายในของเหลวและสามารถผ่านตัวขนส่ง (Transporter) บนผิวเซลล์ได้

ดังนั้น การรับประทานเศษเหล็ก ตะปู หรือโลหะจึง ไม่ช่วยรักษาภาวะขาดธาตุเหล็ก และอาจก่อให้เกิดอันตราย

ยาเสริมธาตุเหล็กแตกต่างจากเหล็กก่อสร้างอย่างไร?

ยาเสริมธาตุเหล็กไม่ได้เป็นผงเหล็กจากโรงงาน แต่เป็น สารประกอบของธาตุเหล็ก (Iron salts) ที่ร่างกายสามารถดูดซึมได้ เช่น

• Ferrous sulfate
• Ferrous fumarate

ตัวอย่างเช่น

• Ferrous sulfate 325 มิลลิกรัม

ไม่ได้หมายความว่ามีธาตุเหล็ก 325 มิลลิกรัม แต่ให้ ธาตุเหล็กแท้ (Elemental Iron) ประมาณ 65 มิลลิกรัม ร่างกายสามารถดูดซึมธาตุเหล็กจากยาเหล่านี้เข้าสู่กระแสเลือด และนำไปสร้างฮีโมโกลบินได้

ยาเสริมธาตุเหล็กแตกต่างจากเหล็กก่อสร้างอย่างไร?

แหล่งอาหารที่มีธาตุเหล็กสูง ได้แก่

อาหารจากสัตว์

• ตับ
• เนื้อวัว
• เนื้อหมู
• ปลา
• หอยนางรม
• หอยแมลงภู่

อาหารจากพืช

• ถั่วแดง
• ถั่วดำ
• ถั่วเหลือง
• งาดำ
• ผักโขม
• คะน้า
• บรอกโคลี

แม้เหล็กในอาหารและเหล็กที่ใช้ก่อสร้างจะเป็นธาตุชนิดเดียวกัน คือ ธาตุเหล็ก (Fe) แต่มีรูปแบบทางเคมีและคุณสมบัติแตกต่างกันโดยสิ้นเชิง ร่างกายสามารถดูดซึมได้เฉพาะธาตุเหล็กที่อยู่ในรูปของสารประกอบที่ละลายน้ำและอยู่ในรูปไอออน เช่น เหล็กจากอาหารและยาเสริมธาตุเหล็ก ส่วนเหล็กที่ใช้ในงานก่อสร้างเป็นโลหะที่ร่างกายไม่สามารถนำมาใช้ได้ การรักษาภาวะขาดธาตุเหล็กจึงควรอาศัยการรับประทานอาหารที่เหมาะสม การใช้ยาเสริมธาตุเหล็กตามคำแนะนำของแพทย์ และการค้นหาสาเหตุของการขาดธาตุเหล็กอย่างถูกต้อง